• 

 Νεοεποχίτικη θρησκευτική πρακτική με το μανδύα της άσκησης

Τής κ. Ελένης Ανδρουλάκη

Πηγή: περιοδικό Διάλογος, τεύχος 45, 2006 

Α΄ Μέρος:

 

Ορισμοί

Ο όρος «γιόγκα» προέρχεται από τη σανσκριτική ρίζα «yuj» (γιούτζ) και «σημαίνει“συνάντηση”, “ένωση”, “επικοινωνία”, “απορρόφηση”, …“επαφή” της ψυχής με την Υπερψυχή, το Θεό»¹. «Γιόγκα είναι ο πρακτικός τρόπος για να βαδίσουμε στο Μονοπάτι της επιστροφής μας σ’ Αυτόν… και ο σκοπός όλων των (συστημάτων) γιόγκα είναι η ένωση και η απορρόφηση της ψυχής στην Πηγή της, το Θεό»². Ο στόχος της γιόγκα ορίζεται ως η συγχώνευση στο απρόσωπο, απόλυτο «Ένα» του Ινδουισμού ή η συγχώνευση στο «κενό» του Βουδιστικού νιρβάνα ³.

 

Είναι η γιόγκα γυμναστική;

Η γιόγκα εξαπλώθηκε στη Δύση διαφημιζόμενη ως «γυμναστική» που οδηγεί σε «χαλάρωση, ψυχοσωματική ευεξία, απαλλαγή από το άγχος, ισχυροποίηση του ανοσοποιητικού και νευρικού συστήματος, βελτίωση της κυκλοφορίας του αίματος, εξισορρόπηση του εγκεφάλου, ακόμα και αύξηση του ΙQ»⁴. Επίσης, η γιόγκα προσδιορίζεται ως ένα σύστημα που ενδιαφέρεται για τον άνθρωπο ως όλον, ένας «ολιστικός Δρόμος» που επιφέρει γαλήνη και ηρεμία. Στην πραγματικότητα, όμως, η γιόγκα αποτελεί μία από τις 6 κλασικές σχολές του Ινδουισμού, οι οποίες είναι: α) η Νυάγια β) η Βαϊσέσικα γ) η Σάνκυα δ) η Μιμάμσα ε) η Βεντάντα και στ) η Γιόγκα, η οποία «επεξεργάσθηκε κυρίως την πρακτική μέθοδο αυτοσυγκεντρώσεως και αυτοβυθισμού»⁵. Για να αποκλεισθεί εντελώς το ενδεχόμενο η γιόγκα να λειτουργεί όπως συχνά συστήνεται, δηλαδή ως «ένα είδος γυμναστικής», θα πρέπει πρώτα να εξετάσουμε την ιστορική πορεία της, τους στόχους της, αλλά και τις μεθόδους ή τεχνικές που χρησιμοποιεί.

 

 

Οι ρίζες, η ιστορική πορεία και οι στόχοι της γιόγκα

Η γιόγκα είναι μία αρχαία πρακτική, «η οποία περιλαμβάνει συγκεκριμένες αναπνευστικές κινήσεις και στάσεις του σώματος με σκοπό να επιτευχθεί η ένωση πνεύματος, σώματος και ψυχής»⁶. Πράγματι, μας διαβεβαιώνουν ειδικοί μελετητές, οι ρίζες της γιόγκα εμφανίζονται στην «Ινδική μαγικο-θρησκευτικότητα από πολύ παλιά»⁷. «Η παλαιότερη αρχαιολογική μαρτυρία για τη γιόγκα, μια φαγεντιανή σφραγίδα που απεικονίζει έναν άντρα σε στάση λωτού, χρονολογείται την Τρίτη χιλιετηρίδα π.Χ.»⁸. Η γιόγκα μπορεί να αναγνωριστεί σε εικονογραφήματα της κοιλάδας του Ινδού ποταμού από το 2.000 π.Χ.⁹. Μάλιστα στην εξέλιξη της γιόγκα «δεν υπάρχει αμφιβολία ότι έπαιξαν ρόλο αυθόρμητες μυστικιστικές τάσεις καθώς και ένα σαμανιστικό υπόβαθρο»¹⁰.

 

Η πρώτη αναφορά στη Γιόγκα γίνεται στις Βέδες, τα αρχαιότερα ιερά κείμενα των Ινδών, τα οποία, κατά τους Ινδουιστές, «αποκαλύφθηκαν με τρόπο υπερφυσικό από τους Ινδουιστές θεούς»¹¹. Το θεμέλιο της γιογκικής διδασκαλίας τίθεται στις Ουπανισάδες, το μεταγενέστερο τμήμα των Βεδών. και στο ιερό έπος Μπαγκαβάτ Γκίτα («το άσμα του Κυρίου»), «το κατ’ εξοχήν βιβλίο της θρησκευτικής οικοδομής των Ινδών»¹², η γιόγκα διδάσκεται στον πολεμιστή Αρτζούνα (Arjuna) από τον ίδιο τον Κρίσνα, ο οποίος θεωρείται «αβατάρ» δηλαδή ενσάρκωση του θεού Βισνού ¹³. Πόσο γνωστά είναι όλα αυτά στον μέσο Ευρωπαίο; Σύμφωνα με τον μελετητή Dave Hunt «ο μέσος Δυτικός δεν γνωρίζει ότι η γιόγκα εισήχθη από τον Κύριο Κρίσνα στη Μπαγκαβάτ Γκίτα ως το σίγουρο μονοπάτι για τον Ινδουιστικό παράδεισο, ούτε ακόμα ότι ο Σίβα (ένας από τους τρομακτικούς θεούς του Ινδουισμού) αναφέρεται ως “Yogeshwara” ή ο Κύριος της Γιόγκα»¹⁴ .

 

 Να προσεχθεί ότι «όλα τα ορθόδοξα (κλασικά) Ινδικά φιλοσοφικά συστήματα έχουν ως μοναδικό στόχο την απελευθέρωση της ψυχής, μέσα από την τελειοποίησή της. Η μέθοδος που χρησιμοποιείται για αυτό το σκοπό είναι η γιόγκα»¹⁵. Συγκεκριμένα «στη γιόγκα αυτό που αναζητείται είναι η ένωση με τη θεία πραγματικότητα»¹⁶. Έτσι λοιπόν «στην Ανατολή η Ένωση του ανώτερου Εαυτού μας¹⁷ με τη θεότητα και η μεθοδολογία για την πραγμάτωσή της ονομάζονται Γιόγκα»¹⁸. Εδώ θα πρέπει να πούμε ότι υπάρχουν και δάσκαλοι της Γιόγκα οι οποίοι ξεκαθαρίζουν εξ αρχής ότι η γιόγκα δεν είναι γυμναστική, αλλά πνευματικό μονοπάτι. Η γιόγκα, διαβάζουμε ένα παράδειγμα, αποτελεί «μυητική γνώση, είναι η μέθοδος για την ανάπτυξη της συνείδησης και την εναρμόνιση όλων των φορέων μεταξύ τους και αυτών με το Σύμπαν, τη Θεότητα. δεν είναι, όπως λανθασμένα θεωρείται, ένα σύστημα γυμναστικής, χαλάρωσης ή αναπνοών αλλά μία φιλοσοφία… που η γνώση και η πρακτική της εξάσκηση δίνουν στον άνθρωπο τη δυνατότητα να ξεπεράσει τον εαυτό του»¹⁹. Ο εαυτός πρέπει να ξεπεραστεί, γιατί κατά τις ανατολικές δοξασίες «ο άνθρωπος κουβαλά το βάρος των προηγούμενων ζωών του», το γνωστό ως κάρμα, από το οποίο προσπαθεί να απαλλαγεί κάνοντας γιόγκα. Η γιόγκα «καίει τους σπόρους του ερχόμενου κάρμα»²⁰ και μόνο έτσι θεωρείται ότι ο άνθρωπος θα φτάσει στην «απελευθέρωσή του από την άγνοια, τον πόνο και την επαναγέννηση»²¹ «και στην ένωσή του με το απρόσωπο Απόλυτο, το Μπράχμαν»²² ή «στο νιρβάνα και την εξαφάνισή του»²³ .

 

Μάλιστα, η απελευθέρωση, η λύτρωση από το κάρμα και τις αλλεπάλληλες μετενσαρκώσεις, επιτυγχάνεται μέσω κάποιων τεχνικών οι οποίες αποτελούν τους δρόμους που διαμόρφωσε η ινδική σκέψη για την πορεία προς αυτή την λύτρωση. Αυτοί είναι:

 

α) η κάρμα μάργκα, η οδός των έργων, β) η γκνάνα μάργκα, η οδός της γνώσεως και γ) η μπάκτι μάργκα, η οδός της αφοσιώσεως. Οι δρόμοι αυτοί ταυτίζονται με τα 3 βασικότερα είδη της γιόγκα, δηλαδή την κάρμα γιόγκα, την γκνάνα γιόγκα και την μπάκτι γιόγκα²⁴. Έτσι η γιόγκα διακρίνεται ανάλογα με τα μέσα που χρησιμοποιούνται για την ένωση με το θείο. για παράδειγμα, στην κάρμα γιόγκα η ένωση με το Μπράχμαν γίνεται με έργα και λειτουργικές πράξεις, στην γκνάνα γιόγκα η ένωση με το Μπράχμαν επιτυγχάνεται με μυστικιστική γνώση, στην μπάκτι γιόγκα με την ολοκληρωτική λατρεία μιας θεότητος ή του ίδιου του γκουρού²⁵. Υπάρχουν ακόμη πολλά άλλα είδη γιόγκα, όπως η χάθα γιόγκα, το πλέον γνωστό και διαδεδομένο σύστημα στη Δύση, στο οποίο η ένωση με το Μπράχμαν επιτυγχάνεται δια σωματικών ασκήσεων²⁶. Επίσης, η ράτζα γιόγκα, η λάγια γιόγκα, η μάντρα γιόγκα, η ονειρική γιόγκα, η κριπαλού γιόγκα, η άγκνι γιόγκα (η γιόγκα του πυρός), η κρίγυα γιόγκα, η κουνταλίνι γιόγκα, η τάντρα γιόγκα, η τάογιόγκα, η γιόγκα της Γης, η αστάνγκα γιόγκα, και η παραλλαγή της, η πάουερ γιόγκα κ.α.²⁷ Να τονιστεί εδώ, ότι οι διάφορες μορφές της γιόγκα «είναι διαφορετικές πλευρές του ίδιου θέματος και συχνά συμπίπτουν και εισχωρούν η μία στην άλλη»²⁸. Και «τα διάφορα είδη της γιόγκα δεν είναι τίποτα άλλο παρά διάφορες μέθοδοι για να απορριφθούν τα περιβλήματα της ψυχής. Τότε η ψυχή θα συνειδητοποιήσει τη θεία της φύση και προέλευση και θα αποκτήσει Αυτογνωσία»²⁹, όπως βεβαίως αυτή ορίζεται στα θρησκευτικά συστήματα του Ινδουισμού και του Βουδισμού.

 

Μπορεί η γιόγκα να αποκοπεί από το θρησκευτικό της υπόβαθρο; Είδαμε, ότι παρότι η γιόγκα μας έχει γίνει γνωστή ως μέθοδος σωματικής εκγύμνασης, δεν είναι πνευματικά ουδέτερη. Οι στόχοι της δεν αφορούν μόνο στο σώμα, αλλά επεκτείνονται κυρίως στο πνεύμα. Διαβάζουμε σε σχετικό εγχειρίδιο: «Η γιόγκα είναι κάτι παραπάνω από μία απλή σειρά ασκήσεων»³⁰. «Η τακτική άσκηση γιόγκα δημιουργεί αρμονία ανάμεσα στο πνεύμα και το σώμα… προκειμένου να βοηθήσει το άτομο να απελευθερώσει και να αξιοποιήσει όλες τις δυνατότητές του… Η πρακτική της γιόγκα αποτελεί απλώς το μέσο με το οποίο ανακαλύπτουμε και απελευθερώνουμε την έμφυτη σοφία. Η γιόγκα ανοίγει τις πόρτες στις πραγματικές δυνατότητες που έχουμε σαν άτομα μέσα από ένα σύστημα συνειδητών ασκήσεων, που εκπαιδεύουν όχι μόνο το σώμα, αλλά και την αναπνοή και σε τελική ανάλυση, το πνεύμα»³¹. και αλλού: «Ο Νέος Κόσμος δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς ένα Νέο Άνθρωπο. Αλλά, ο Νέος Άνθρωπος προϋποθέτει μία νέα συνειδητότητα. Και η νέα συνειδητότητα γαλουχείται από ένα νέο τρόπο σκέψης. Η Γιόγκα καλλιεργεί ακριβώς αυτό το νέο τρόπο σκέψης, ο οποίος εντάσσει αρμονικά το ανθρώπινο άτομο μέσα στο Συμπαντικό Όλο»³².

 

Αυτά τι σχέση έχουν με γυμναστική; Μού φαίνεται καμία, μάλλον η γυμναστική χρησιμοποιείται ως όχημα, ή ως προκάλυμμα. Μάς λέει σχετικά ο Dr Johannes Aagaard, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Άαρχους της Δανίας και αυθεντία στη θρησκειολογική έρευνα: «Όπως πολλές άλλες ανατολικές θρησκείες, έτσι και η γιόγκα λειτουργεί σε 2 επίπεδα, δείχνοντας ένα πρόσωπο προς τα έξω και ένα εντελώς διαφορετικό πρόσωπο προς τα μέσα»³³. Σύμφωνα με την «Εγκυκλοπαίδεια των Πεποιθήσεων της Νέας Εποχής», τόσο η γιόγκα, όσο και το ρέϊκι και οι πολεμικές τέχνες αποτελούν μορφές αυτών που ονομάζονται «μέθοδοι βιοπρακτικής σωματικής εργασίας», οι οποίες στοχεύουν μέσω «εργασίας στο σώμα» να επηρεάσουν το πνεύμα-ψυχή και αντιστρόφως. «Ο σκοπός είναι η φώτιση του πνεύματος ψυχής με το χειρισμό του σώματος ή η μεταβολή στο σώμα με την εκγύμναση του νού»³⁴ .

 

Είναι πολύ σημαντικό να γνωρίζει κανείς ότι η πρακτική της γιόγκα περιλαμβάνει 8 στάδια, τα οποία κωδικοποιήθηκαν για πρώτη φορά το 200 π.Χ. από τον Πατάντζαλι στο αρχαιότερο και εγκυρότερο εγχειρίδιο της γιόγκα, το γνωστό ως «Γιόγκα Σούτρας». Τα 8 αυτά στάδια ή βαθμίδες της γιόγκα είναι³⁵:

 

1. Η γιάμα (συγκράτηση, περιορισμός, έλεγχος)

2. η νιγιάμα (τήρηση ηθικών κανόνων)

3. η ασάνα (στάσεις του σώματος, σταθερή σωματική άσκηση)

4. η πραναγιάμα (έλεγχος της αναπνοής, υποταγή της πράνα)

5. η πρατιαχάρα (έλεγχος των αισθήσεων, στροφή των αισθήσεων προς τα μέσα)

6. η νταράνα (πρόσδεση του νου σε ένα σημείο, αυτοσυγκέντρωση)

7. η ντιάνα (διαλογισμός) και

8.το σαμάντι (υπερσυνειδητή αντίληψη, ταύτιση με το Απόλυτο, απορρόφηση, φώτιση).

 

Να κρατήσουμε στο νου, ότι «η πρακτική της γιόγκα περιλαμβάνει άσκηση, διαλογισμό και τελετουργία για όλο το σώμα και το πνεύμα»³⁶. Έτσι, οι σωματικές ασκήσεις της γιόγκα, οι οποίες ονομάζονται «ασάνες», δεν είναι ξεκομμένες, αλλά λειτουργούν ως προετοιμασία για το διαλογισμό και αποτελούν μέρος ενός συστήματος μεταφυσικής αναζήτησης με σαφή εξωχριστιανικό προσανατολισμό. «Οι Ασάνες έχουν σχεδιαστεί ώστε να κάνουν το σώμα ένα κατάλληλο όχημα για το ταξίδι σε υψηλότερα επίπεδα συνείδησης, για την επέκταση του νου»³⁷. Δηλαδή η γιόγκα «χρησιμοποιεί το σώμα ως βάση για πνευματικές τεχνικές που θα προετοιμάσουν τον ασκούμενο να ενωθεί με το Απόλυτο. το σώμα είναι ένα εργαλείο σε αυτή τη διαδικασία»³⁸. Ή κατά την Swami (Δασκάλα) Sivananda Radha «οι ασάνες είναι πρακτική ευλάβειας, η οποία, όπως όλες οι πνευματικές πρακτικές, μας οδηγεί σε μία κατανόηση της αλήθειας… Πέρα από αυτό υπάρχει επίσης η μυστικιστική ή πνευματική σημασία. Κάθε ασάνα δημιουργεί συγκεκριμένη ψυχική κατάσταση διαλογισμού»³⁹. Επίσης, ας σημειωθεί ότι «πολλές ασάνες είναι βασισμένες σε στάσεις του σώματος που τιμούν τις Ινδουιστικές θεότητες οι οποίες εκδηλώνονται με μορφές όπως ο ήλιος, η τίγρης, το δέντρο, το φίδι κ.τλ.»⁴⁰ .

 

Κι αν ήταν κανείς πολύ αφελής και μετά απ’ όλα αυτά εξακολουθούσε να ρωτά: «Μα δεν γίνεται να εκτελούνται οι ασκήσεις ως γυμναστική; δεν μπορεί να απομονωθεί το θρησκευτικό τους υπόβαθρο;» Θα απαντούσαμε με μία απλή ερώτηση: Όταν ο χριστιανός κάνει τις λεγόμενες «μετάνοιες», το κάνει αυτό ως κάτι ανεξάρτητο ή ως έκφραση συγκεκριμένης πίστης και ψυχικής διάθεσης, αποβλέποντας σε σκοπούς πνευματικούς ⁴¹;

 

Είναι η γιόγκα επιστήμη;

Πολύ συχνά η κύρια ταυτότητα που προσδίδεται στη γιόγκα είναι αυτή της «επιστήμης». Η γιόγκα λένε είναι «σύστημα επιστημονικό». Πολλοί άνθρωποι στη Δύση εντυπωσιάζονται ή προσελκύονται στα διάφορα είδη της γιόγκα επειδή υποφέρουν από δυο βασικά προβλήματα: Από το άγχος ή τα ψυχολογικά προβλήματα του ανθρώπου, που παλεύει σε ρυθμούς εξοντωτικούς, χωρίς ουσιαστικό στήριγμα και από μία παντελή άγνοια του τι είναι η γιόγκα. Ταυτόχρονα ο,τιδήποτε προσφέρεται ως «επιστημονικό» γίνεται εύκολα αποδεκτό στον απλό κόσμο που διακατέχεται από δέος προς ό,τι προβάλλεται ως επιστήμη, χωρίς καν να εξετάζει αν υπάρχει η παραμικρή σχέση με την επιστήμη.

Ας δούμε μερικές θεμελιώδεις έννοιες της γιόγκα και όχι μόνο. Λέγεται, λοιπόν, ότι τα διάφορα είδη τής γιόγκα «αφυπνίζουν το ενεργειακό σώμα που περιβάλλει το υλικό… Αυτό το ενεργειακό σώμα περιλαμβάνει επτά σημεία δύναμης που ονομάζονται τσάκρα. Τα τσάκρα είναι κέντρα περιδινούμενης ενέργειας, και κύριος στόχος του κάθε είδους της γιόγκα είναι η ενεργοποίησηκαί η εξισορρόπησή τους»⁴². Η επιστήμη, όμως, παραδέχεται μόνο ένα σώμα και η ύπαρξη δήθεν ενεργειακών κέντρων σε συγκεκριμένα σημεία του σώματος δεν αποδεικνύεται επιστημονικά. Επίσης, διαβάζουμε: «Το σώμα είναι απλώς το όχημα της εσωτερικής ύπαρξης ή της ψυχής.σημαντικό είναι το «αέρινο» (αιθερικό) σώμα… που περιβάλλει το σώμα με τους διαύλους και τα κέντρα ενέργειας. Οι ασκήσεις της γιόγκα θεωρούνται ότι ενεργοποιούν τις λειτουργίες του αέρινου σώματος… Η ανατομία του αέρινου σώματος αποτελείται από 7 ενεργειακά κέντρα ή τσάκρα και περισσότερο από 70.000 ενεργειακούς διαύλους ή νάντι. Επομένως, μέσω του ελέγχου της αναπνοής και της φυσικής πειθαρχίας των στάσεων της γιόγκα, μπορείτε να κυριαρχήσετε στην ενέργεια που διασχίζει το σώμα και τελικά να εκπληρώσετε το πνευματικό δυναμικό σας»⁴³. Και οι μεταφυσικές υποθέσεις συνεχίζονται: «Τα τσάκρα είναι τα ενεργειακά κέντρα που συνδέουν το αέρινο σώμα με το φυσικό σώμα. Αποθηκεύουν όλη την ενέργεια ή τη δύναμη ζωής (πράνα), η απελευθέρωση της οποίας ελέγχεται με την αναπνοή»⁴⁴.

Αυτά δεν είναι, αυτονόητα, πράγματα αναπόδεικτα από την επιστήμη; Αποδεικνύουν όμως ότι οι ασκήσεις αναπνοής της γιόγκα δεν είναι απλές ασκήσεις αναπνοής, όπως για παράδειγμα οι αναπνοές ενός δρομέα. Οι γιόγκι εκτελούν ασκήσεις ελέγχου της αναπνοής (πραναγιάμα) για να ελέγξουν τη ροή της ζωτικής ενέργειας (πράνα), και διδάσκουν ότι η γιογκική αναπνοή «προάγει την επίγνωση της εσώτερης σύνδεσής μας με την παγκόσμια συνειδητότητα»⁴⁵. Έτσι, «η πραναγιάμα, που διδάσκεται μαζί με τη γιόγκα, βασίζεται όχι σε σωματικούς νόμους, αλλά στην πνευματική ιδέα της πράνα. Η πράνα είναι για τον Ινδουϊσμό, η θεϊκή πνοή της ζωής, που διαχέεται σε ολόκληρο το σύμπαν. Είναι η κοσμική αναπνοή, από την οποία ο άνθρωπος έχει αποσυντονιστεί… με τη χρήση της πράνα γιάμα πιστεύεται ότι αυξάνει κανείς τη ροή της ζωτικής ενέργειας»⁴⁶. Πόσο επιστημονικά μπορούν να χαρακτηριστούν όλα αυτά;

 

Ακόμη, «οι γιόγκις λένε, ότι κατά μήκος της σπονδυλικής στήλης υπάρχουν δυο ενεργειακά ρεύματα που ονομάζονται Πίνγκαλα και Ίντα⁴⁷ κι ότι μέσα από το νωτιαίο μυελό, σ’ όλο του το μήκος περνάει ένας κούφιος αγωγός που ονομάζεται Σουσούμνα. στο κατώτερο άκρο αυτού του αγωγού υπάρχει αυτό που οι γιόγκις ονομάζουν «Λωτός της Κουνταλίνι»… Σ’ αυτό το «λωτό»… υπάρχει μία συσπειρωμένη δύναμη που ονομάζεται Κουνταλίνι»⁴⁸. Οι διάφορες τεχνικές της γιόγκα προσπαθούν να ενεργοποιήσουν, να «αφυπνίσουν» την Κουνταλίνι, να την ελέγξουν και να την κατευθύνουν σε διάφορα μέρη του σώματος, διότι «η αφύπνιση τής Κουνταλίνι είναι ο μόνος τρόπος για να επιτύχουμε τη Θεϊκή Σοφία… και να πραγματώσουμε το Πνεύμα»⁴⁹. Συνοψίζοντας, η γιόγκα περιλαμβάνει διάφορες τεχνικές για «να ξυπνήσει η λανθάνουσα δύναμη της Κουνταλίνι». Μέσα σε αυτές «περιλαμβάνεται η συνειδητή αναπνοή μέσω της επιστήμης (sic) της Πραναγιάμα, ασκήσεις καθαρισμού και εξαγνισμού του σώματος, έλεγχος διάφορων κέντρων (Μπάντας)⁵⁰ ώστε η ενέργεια να εγκλωβίζεται ή να κατευθύνεται κατά βούληση σε διάφορες περιοχές του σώματος»⁵¹. Εδώ να επισημάνουμε,  ότι η συγκέντρωση ή η ενεργοποίηση πνευματικής ενέργειας και η χρησιμοποίησή της για την επίτευξη κάποιου στόχου ουδεμία σχέση έχει με την επιστήμη, αντίθετα αποτελεί χαρακτηριστικό της μαγείας.

 

Υποσημειώσεις

1.       Δρόμοι της Γνώσης, συλλογικό έργο, Αρχέτυπο2003, σελ. 310

2.       ένθ. ανωτέρω

3.       Dr Ankerberg, John & Dr Weldon, John, Encyclopedia of New Age Beliefs, Harvest House Publishers, 1996, σελ. 395

4.       Από διάφορα διαφημιστικά φυλλάδια και ιστοσελίδες που προωθούν τη γιόγκα.

5.       Γιαννουλάτου Αναστασίου, Αρχιεπισκόπου Τιράνων και πάσης Αλβανίας, Ίχνη από την αναζήτηση του υπερβατικού, Ακρίτας 2004, σελ. 160

6.       http://www.mayoclinic/invoke.cfmobjestid=77C5524D55B04B6A8E5B2CF2C40350A

7.       The Peguin Dictionary of Religions, edit. John Hinnells, Penguin, 1984, σελ. 357

8.       Harper’s Εγκυκλοπαίδεια Μυστικιστικών και Παραφυσικών Εμπειριών, έκδ. Anubis 1994, σελ 9899

9.       The Peguin Dictionary of Religions, ένθ. ανωτέρω, σελ. 357

10.    ένθ. ανωτέρω

11.    Encyclopedia of New Age Beliefs, ένθ. ανωτ., σελ. 217

12.    Ίχνη από την αναζήτηση του υπερβατικού, ένθ. ανωτ., σελ. 150

13.    The World’s Religions, edit. Christopher Partridge, Lion Hudson, 2005, σελ. 145

14.    http://www.ankerberg.org/Articles/newage/NA0902W2.htm

15.    Σουάμι Βιβεκανάντα, Ράτζα γιόγκα, εκδόσεις Κονιδάρη, 1991, σελ. 16

16.    Harper’s Εγκυκλοπαίδεια Μυστικιστικών και Παραφυσικών Εμπειριών, ένθ.ανωτ., σελ. 97

17.    Ο όρος «ανώτερος Εαυτός» χρησιμοποιείται κατεξοχήν σε περιβάλλοντα αποκρυφιστικά.

18.    Γαστεράτου Σοφία, «Δρόμοι και είδη της Γιόγκα», περιοδικό «Νέα Ακρόπολη», τεύχος 117, Ιούλιος Σεπτέμβριος 2005, σελ. 48

19.    ένθ. ανωτ.

20.    Ο κόσμος της γιόγκα, συλλογικό έργο, εκδόσεις Άγνωστο, 2005, σελ. 311.

21.    τη λεγόμενη «μόκσα»

22.    κατά τον Ινδουισμό «Μπράχμαν» είναι η ύψιστη, απρόσωπη, θεϊκή αρχή που θεωρείται ότι βρίσκεται πάνω από όλα και μέσα σε όλα.

23.    κατά το Βουδισμό. Εννοείται ο μηδενισμός.

24.    Ίχνη από την αναζήτηση του υπερβατικού, ένθ. ανωτ., σελ. 156157

25.    Βλάχου Ιερόθεου, Μητροπολίτου Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου, http://www.parembasis. gr/2001/01_12_01.htm

26.    ένθ. ανωτ.

27.    Αυτές και άλλες κατηγοριοποιήσεις καταγράφονται στα διάφορα εγχειρίδια γιόγκα και σε διάφορες μελέτες.

28.    Δρόμοι της Γνώσης, ένθ. ανωτ., σελ 328

29.    Δρόμοι της Γνώσης, ένθ. ανωτ., σελ 314

30.    Ansari Mark & Lark Liz, Γιόγκα για αρχαρίους, εκδόσεις Καρακωτσόγλου, 2002, σελ. 6

31.    ένθ. ανωτ.

32.    http://www.agniyogahellas.gr/agniyoga.htm

33.    http://www.dci.dk/artikel=334

34.    Encyclopedia of New Age Beliefs, ένθ. ανωτ., σελ 356

35.    Ο κόσμος της γιόγκα, σελ.58, 246248, Ράτζα Γιόγκα, σελ. 33, Οι Δρόμοι της Γνώσης, σελ. 315320

36.    www.yogayak.com/article_eightlimbs.htm

37.    http://www.hellas.amps.org/welcome.html

38.    http://cana.userworld.com/cana_yogaHippies1.htm

39.    Στο βιβλίο της “Hatha Yoga” στο : http://www.watchman.org/na/yoga.htm

40.    http://cana.userworld.com/cana_yoga.html

41.    Ίχνη από την αναζήτηση του υπερβατικού, ένθ. ανωτ., σελ. 369

42.    Freke Timothy & Gandy Peter, Ο Πλήρης Οδηγός του Παγκόσμιου Μυστικισμού, εκδόσεις Ενάλιος, 2003, σελ.53

43.    Γιόγκα για Αρχαρίους, ένθ. ανωτ., σελ.88

44.    ένθ. ανωτ.

45.    Shakta KaurKhalsa, Κουνταλίνι Γιόγκα, Ελληνικά γράμματα, 2003, σελ. 22

46.    http://cana.userworld.com/cana_yoga.html

47.    Η Πίνγκαλα είναιτό «θετικό ενεργειακό ρεύμα» και η Ίντα είναι το «αρνητικό ενεργειακό ρεύμα».

48.    Ράτζα γιόγκα, ένθ. ανωτ., σελ. 61

49.    Ράτζα γιόγκα, ένθ. ανωτ., σελ. 67

50.    Τα μπάντας αποτελούν συγκεκριμένους συνδυασμούς συστολών των μυών που δημιουργούν «ψυχομυικά κλειδώματα ενέργειας και επαναπροσδιορίζουν τη ροή της πράνα μέσα στο σώμα».

51.    http://www.neaacropoli.gr/publications/arthra/yoga.htm

 

• Προηγούμενο
• Επόμενο